De verborgen leringen
Inleidende woorden
We willen proberien iets over het onderwerp "de verborgen leringen" te zeggen. Nou is dat natuurlijk een heel breed thema dat op veel verschillende manieren uitgewerkt kan worden. We zullen we ons met name richten op een tekst die bekend staat als het "Thomas-evangelie", en we zullen merken dat deze tekst ons dwingt om hem te interpreteren. Zoals gebruikelijk bij iets wat een interpretatie nodig heeft, zijn er veel verschillende interpretaties mogelijk. U moet het gebodene dan ook niet beschouwen als zoiets als de enige en absolute waarheid met betrekking tot het Thomas-evangelie, maar meer als een interpretatie vanuit een gnostiek gezichtspunt.
Het thema van "verborgen leringen" zal op diverse manieren terugkomen. In de eerste plaats zal het een geschiedkundige strekking hebben. In de tweede plaats zal het aan de orde komen als een betekenislaag van de tekst, die in de tekst zelf niet expliciet wordt gemaakt. Vandaar ook de noodzaak om de tekst te interpreteren. De derde vorm waarin het thema terugkeert hangt nauw samen met de tweede vorm, de onderliggende symbolische betekenis, en zouden we kunnen aanduiden als de microcosmische betekenis. Dit zal u op dit moment mogelijk nog erg duister in de oren klinken, maar we hopen deze duisternis in de loop van de avond wat te verlichten.
Wat geschiedenis
De precieze datum is niet bekend, maar volgens deskundigen zal het zo rond 360/370 zijn geweest dat het Thomas-evangelie verborgen werd. Het was een buitengewoon bewogen periode in de geschiedenis van Europa en het midden oosten. Het romeinse rijk dat gedurende 500 jaar zo'n stabiele factor was geweest liep op haar laatste benen, en het nog jonge christendom begon een vaste vorm aan te nemen. Tot het begin van de vierde eeuw bestond dat christendom al wel, maar met een grote varieteit in overtuigingen. Daarnaast had dat christendom tot dan toe geen politieke factor van belang gevormd, maar met de steun van keizer Constantijn (begin 4e eeuw), kreeg het christelijk geloof opeens de beschikking over een aanzienlijke militaire macht. Tegelijkertijd vormde het zelf ook een machtsbasis voor Constantijn, een overweging die hem er zelfs toe had doen besluiten het nieuwe geloof te omarmen.
De nieuwe positie van het geloof vereiste natuurlijk wel een collectieve eenvormigheid die paste bij een streven naar macht. Er werd daarom in het begin van de vierde eeuw een reeks van concilies gehouden waarop de officiele geloofsleer werd vastgesteld. Daarnaast werd besloten over de vraag welke van de in omloop zijnde teksten deel zouden gaan uitmaken van de officiele canon, onze huidige bijbel. Het geselecteerde materiaal onderging daarna nog de nodige bewerkingen om de onderlinge samenhang wat te vergroten, en onwenselijke fragmenten werden geschrapt. Wiens overtuiging buiten de officiele geloofsleer viel werd op de destijds gebruikelijke manier op andere gedachten gebracht, en alle onwenselijk geachte religieuze teksten werden vernietigd. Een paar eeuwen later was het bestaan van oude christelijke teksten buiten de bijbel vergeten, en was er lange tijd nauwelijks nog iets merkbaar van wat in de beginjaren een belangrijke stroming had gevormd: het gnosticismse.
Wat is dit gnosticisme? Het heeft een paar belangrijke uitgangspunten. In de eerste plaats dat de wereld geen schepping is van god, maar van een gevallen engel, de demiourgos genaamd. De wereld maakt derhalve geen deel uit van het goddelijke. Daarnaast is een belangrijk uitgangspunt dat de mens welliswaar een ongoddelijke schepping is, maar toch de beschikking heeft over een dusgenaamde geestesvonk. De mens is dus een tweevoudig wezen. Het doel van het menselijk leven volgens het gnostisime is dat de mens zich bewust wordt van zijn tweevoudige karakter. Dit wordt gewoonlijk aangeduid als "zelfkennis". Deze zelfkennis kan niet worden verkregen door middel van onderwijs, maar kan slechts tot stand komen door ondervinding. Na het tot stand komen van de zelfkennis moet dan natuurlijk verder geleefd worden op basis van de eigen innerlijke god. We zullen straks wat nader op dit concept van zelfkennis ingaan.
De ideeën van de gnostici leenden zich natuurlijk buitengewoon slecht voor de beoogde unificatie van het geloof. Sommige gnostici beseften maar al te goed dat hun bekeerders er aan kwamen, en dat na het gedwongen afscheid van de wereld hun heilige teksten ook geen lang leven meer beschoren zou zijn. Ze verborgen daarom hun leringen in de overtuiging dat ze weer te voorschijn zouden komen wanneer de tijd er rijp voor zou zijn.
Vermoedelijk zijn dergelijke verborgen geschriften in de loop der tijd meermalen gevonden, maar weer vernietigd of in zeer streng beschermde bibliotheken ondergebracht. De herinnering aan hun bestaan, en soms zelfs aan hun naam, bleef echter levend. Ironisch genoeg dankzij de geschriften van de kerkvaders waarin zij zich tegen de dwaalleer van de gnosis keerden.
Vanaf het eind van de 19e eeuw doken er fragmenten op van gnostieke oorsprong die wel door de wetenschap bestudeerd werden. Dit waren doorgaans fragmenten in heel letterlijke zin: stukjes van slechts een paar woorden uit een grotere tekst. Het was vaak niet duidelijk wat bij wat hoorde, laat staan wat bij welke naam hoorde.
Het spannende maar tragische verhaal van de Nag Hammadi vondst
In december 1945 trokken twee broers er in de buurt van het Egyptische plaatsje Nag Hammadi er op uit om sabakh te halen, een stikstofrijke grondsoort die geschikt is als meststof. De broers begonnen te graven, waarbij een van hen al snel op een begraven voorwerp stuitte. Het bleek een grote aardewerken pot te zijn. De vinder aarzelde een tijd lang om de pot te openen, bang dat er een vloek op rustte, of dat er een dzjin, een kwade geest, in huisde. Uiteindelijk won zijn hebzucht het, en hopend op goud sloeg hij de bovenkant van de pot met zijn houweel kapot. Een wolk van goudkleurige vlokjes waaide met de wind weg. De pot bleek vloek, noch geest, noch goud te bevatten. Wat er wel in zat waren 13 boeken van in leer gebonden brokkelig papier. Vermoedend dat dergelijke oude boeken in Cairo nog wel wat geld zouden kunnen opbrengen, namen de broers de boeken mee naar huis, waar ze ze bij het fornuis opborgen. Hun moeder was blij, zowel met de mest, als met het spul om vuur te stoken.
Wanneer de broers niet in een jarenlange vete verwikkeld waren geweest, dan zouden de boeken allemaal in het fornuis beland zijn. Nu was het echter zo dat na enige onsmakelijke verwikkelingen de broers het voorwerp van politieonderzoek werden. Dit deed hun besluiten de mogelijk waardevolle boeken uit hun huis te verwijderen. De overgebleven boeken werden onder hun vrienden verspreid, die er doorgaans mee naar Cairo aan de haal gingen.
De resterende boeken werden op deze manier wel gered, maar raakten ook ernstig verspreid. Carl Jung kreeg een deel ervan cadeau, maar daaraan ontbraken zoveel pagina's dat de vertaling ervan buitengewoon moeilijk zou zijn. De nederlandse hoogleraar Quispel onderzocht de geschiedenis van de Jung codex, en vloog naar Cairo om in het Koptisch museum, waar veel van het restant van de vonst uiteindelijk terecht gekomen was, het daar beschikbare materiaal te bestuderen. Veel van de ontbrekende pagina's bleken daar beschikbaar en Quispel begon snel te vertalen. Het eerste wat hij las was:
"Dit zijn de geheime woorden die de levende Jezus sprak, en die de tweeling, Judas Thomas, opschreef."
Na bijna 2000 jaar was het evangelie van Thomas waar de kerkvaderen tegen hadden geageerd weer gevonden.
Het Thomas-evangelie
Het evangelie van Thomas bleek uiteindelijk een beetje een buitenbeentje te zijn binnen de Nag Hammadi geschriften. De voor de andere gnostieke geschriften zo kenmerkende cosmologische beschouwingen zijn volledig afwezig, net als de referenties aan zaken als de demiourgos en aeonen. Wel raakten de geleerden er al snel van overtuigd dat we hier te maken hebben met authentiek materiaal dat inderdaad aan de mens Jezus moet worden toegeschreven. Het evangelie zelf dateert in ieder geval van voor 140, maar vermoedelijk al van rond 50. Er bestaat dus een consensus dat we hier te maken hebben met materiaal dat zeer dicht bij de bron van het christendom ligt. Om een beetje een indruk van de tekst te geven zullen we eerste 3 versen aanhalen:
- En hij heeft gezegd: Hij die de betekenis van deze woorden zal vinden zal de dood niet smaken.
- Jezus heeft gezegd: Dat hij die zoekt niet ophoude met zoeken totdat hij gevonden heeft, en als hij gevonden heeft zal hij verbijsterd zijn, en verbijsterd zijnde zal hij in verwondering opgaan en zal hij heersen over het Al.
- Jezus heeft gezegd: Indien zij die u leiden u zeggen: ziet, het Rijk is in de hemel, dan zullen de vogels van de hemel u voor zijn; indien zij u zeggen: ziet het is in de zee, dan zullen de vissen u voor zijn. Maar het Rijk is het binnenste en het buitenste van u. Wanneer ge uzelf zult kennen, dan zult ge gekend zijn, en ge zult weten dat u zelf de zonen van de levende vader bent. Maar wanneer ge uzelf niet kent, dan zijt ge in armoede, en bent ge zelf armoede.
We zien hier dat er heel uitdrukkelijk sprake is van een verborgen betekenis van de woorden die er staan. Deze betekenis moet gezocht, en gevonden worden. De plek om te zoeken, en te vinden wordt eveneens duidelijk: in de mens zelf. Daarnaast constateert het Thomas evangelie heel nuchter dat het zoeken bij het begin moet beginnen:
5. Jezus heeft gezegd: Ken wat voor uw gelaat is, en wat u verborgen is zal u onthuld worden, want niets is verborgen dat
niet onthuld zal worden.
Dit verklaart meteen ook de afwezigheid van de cosmologische beschouwingen. De kennis moet een aanvang nemen in het hier en nu, met wat voor het gelaat is. Het is een thema wat we ook in de Tao teh King kunnen beluisteren: "Een reis van 1000 mijl begint met wat voor de voet ligt" (vers 64). Of iets dichter bij huis in de spreuk boven de tempel van Delphi: "Mens ken u zelfe en ge zult de wereld en het heelal kennen".
Zelfkennis
Hoewel we een leven lang met onszelf rondlopen, is het verkrijgen van de aangeduide zelfkennis geen eenvoudige zaak. Een meer alledaagse vorm van zelfkennis is immers al lastig genoeg. Wie tracht zijn eigen karakter te doorgronden loopt al snel tegen allerlei moeilijkheden en complicaties op. Ons gedrag verschilt nogal van omgeving tot omgeving: op het werk gedragen we ons anders dan thuis in onze vrije tijd. Te midden van onze vrienden lijkt ons karakter een stuk vriendelijker dan temidden van hen die we een minder warm hard toedragen. We zijn veel minder prikkelbaar wanneer we gezond en goed uitgerust zijn, dan dan wanneer we niet zo fit en moe zijn. De verbaasde nieuwsgierigheid die velen als kind hebben, en de opstandigheid van de puber, verandert vaak in de berustende acceptatie dat de dingen nou eenmaal zo zijn als ze zijn. Het is niet eenvoudig om temidden van al die verscheidenheid binnen onszelf nog iets over ons eigen karakter te leren.
De zelfkennis waar het Thomas-evangelie over spreekt is nog veel lastiger. We moeten daarvoor immers het goddelijke in onszelf daadwerkelijk leren kennen. Theoretisch is het natuurlijk niet zo heel moeilijk: de mens heeft een goddelijk kern. Nou dat willen we best geloven, net zo goed als dat we geloven dat de zon morgenochtend wel weer op zal gaan. Maar aan een dergelijke theoretische kennis hebben we uiteindelijk niks: we moeten het zelf zien te ontdekken, dwars door alle variaties van ons eigen karakter heen, ondanks de voortdurend veranderende invloed van de wereld om ons heen. En toch hamert het begin van het Thomas-evangelie er telkens weer op dat "wie zoekt die zal vinden, en wie klopt zal worden opengedaan" (vers 94), en dat alles wat verborgen is geopenbaard zal worden. Onze zelfkennis moet heel praktisch in het hier en nu beginnen, en dat is altijd en overal de plek en de tijd waarop we ons bevinden.
We kunnen ons dan natuurlijk afvragen wat de zin is van een tekst als het Thomas-evangelie. Draagt een dergelijke tekst niet slechts uiterlijke kennis tot ons over? Leidt het er niet slechts toe dat we ons een schijnwijsheid aanmeten, zonder ook maar een moment tot de verborgen betekenis van de woorden door te dringen? Het kan, maar het hoeft niet.
8. En hij heeft gezegd: De mens is als een wijze visser die zijn net in zee had uitgeworpen. Hij haalde het net uit de zee, vol kleine vissen. Onder hen vond de wijze visser een grote en goede vis. Al de kleine vissen wierp hij terug in de diepte der zee, zonder aarzelen koos hij de grote vis. Wie oren heeft om te horen, hore!
Wanneer we wijsheidsliteratuur lezen, dan komen we vrijwel altijd passage's tegen die ons op een of andere manier meer lijken te zeggen dan andere passages. We kunnen de hele bijbel lezen en slechts enkele passages blijven ons bij, bijvoorbeeld: "Mijn koninkrijk is niet van deze wereld", "Al wie zijn leven zal verliezen om mijnen wil, zal Het behouden", "Hij moet wassen, en ik moet minder worden", "verlaat al wat ge hebt, en volg mij". Het maakt niet uit of we hierbij wijsheidsliteratuur lezen uit de christelijke, boeddhistische, taoistische of welke traditie dan ook. Altijd blijven er dergelijke grote vissen in ons bewustzijn achter. De kunst is om dergelijke grote vissen te onderscheiden van de kleine vissen die we ook zien omdat we toevallig een redelijk getraind geheugen hebben.
De grote vissen kunnen we niet met ons verstand herkennen. Deze vissen zijn groot omdat ze heel direct aansluiten bij een verborgen weten in onszelf, ze vormen voor ons bewustzijn de weerspiegeling van de universele leer die in het hart van de mens verborgen is. U herinnert zich wellicht nog dat toen we spraken over het gnosticisme, er een geestvonk aan de orde kwam. Het is deze geestvonk, die het restant vormt van de oorspronkelijke mens, die ontwaakt wanneer we de wijsheidsliteratuur overwegen. Afhankelijk van zijn aard zal hij andere fragmenten herkennen die een herinnering in ons bewustzijn doen opleven. Het is eenvoudig genoeg deze herinnering snel weer te vergeten, en ons bewustzijn te bezatten aan de beslommeringen van alledag.
Net zoals Hermes vertwijfeld uitroept: "Wat hebt ge u bedronken aan het woord dat alle kennis mist", zo lezen we in vers 28 van het Thomas-evangelie:
28. Jezus heeft gezegd: Ik stond in het midden van de wereld en ik heb mij aan hen in mijn vlees geopenbaard. Ik heb ze allen dronken gevonden. Ik heb onder hen niemand gevonden die dorst had, en mijn ziel heeft voor de zonen der mensheid geleden omdat ze blind zijn in hun hart, en niet zien dat ze ledig ter wereld zijn gekomen en zelfs pogen de wereld ledig te verlaten. Maar ziet: nu zijn ze dronken. Als ze hun wijn zullen hebben opgegeven dan zal hun geaardheid veranderen.
Leven in neutraliteit
Wie de grote vis in het net weet te herkennen en weet te behouden, komt op een volstrekt nieuwe wijze in het leven te staan. Hij neemt er niet meer met hart en ziel aan deel, hij is nog wel in de wereld, maar niet langer van de wereld, of zoals vers 42 het kernachtig uitdrukt:
42. Jezus heeft gezegd: Weest voorbijgangers.
Dit korte, wellicht wat hardvochtig klinkend, advies kan natuurlijk op velerlei wijze begrepen worden. We willen op dit moment echter met name aandacht schenken aan onze mentale werkzaamheid. Wanneer we iets zien, horen, of meemaken, dan hebben we de neiging om daar in gedachten bij te blijven stilstaan. We wijden er dan een reeks gedachten aan die van positieve, instemmende, aard zijn, of juist kritisch getint zijn. We maken op dat moment dus een mentale verbinding die een emotionele geladenheid krijgt. Je zou dus kunnen zeggen dat we telkens weer onze gedachten in het rond strooien. In tegenstelling tot wat veelal wordt aangenomen, zijn onze gedachten en gevoelens niet zo heel erg vluchtig. Ze blijven nog een tijd actief, ook wanneer wij opgehouden zijn ze te belevendigen.
Door onze positieve en negatieve gedachten binden we ons, en veroorzaken we een zeker mate van vervuiling, zowel in ons eigen microcosmisch stelsel, als in de astrale sfeer van onze planeet. Dit is een vorm van milieuverontreiniging waar uiteindelijk iedereen last van heeft. Tegelijkertijd is het zo dat we over een zekere mate van controle over ons gedachtenleven beschikken. We hebben daarmee de mogelijkheid om niet telkens onze gedachten naar van alles en nog wat uit te laten gaan. We kunnen er ook een meer observerende positie mee innemen, zonder iets met instemming of afwijzing te begroeten. Dit is een belangrijke mogelijkheid, want daardoor werken onze gedachten niet langer bindend. Wanneer we vrij zijn van boeiende gedachten dan kunnen we doorlopen. Een dergelijk niet-bindend gedachtenleven werkt daarmee zuiverend, want het geeft de oude gedachtenwolken de kans om uit te vibreren, en schept tegelijkertijd geen nieuwe mentale verontreinigingen. Het is dan ook niet alleen de eigen microcosmos die hier profijt van heeft, maar het vormt tegelijkertijd een bijdrage aan een zuivering van de astrale sfeer.
Het advies een voorbijganger te worden is op deze manier begrepen juist allesbehalve hardvochtig. Het gnostieke pad van bevrijding blijkt dan geen zaak van ego-centrisme, maar juist een weg van grote mensenliefde.
|